Dr hab. inż. Paweł Kozakiewicz, prof. SGGW

Współczesny świat to obraz dynamicznych zmian zachodzących praktycznie we wszystkich dotyczących nas obszarach również społecznym i edukacyjnym. Coraz silniej, całościowo wpływamy na otaczające nas środowisko, które zmienia się na naszych oczach. Mówimy o antropocenie, nowej epoce zdominowanej przez działalność człowieka, której znakiem rozpoznawczym jest globalne ocieplenie. Mamy również do czynienia ze starzejącym się społeczeństwem (już co czwarta osoba w Polsce ma ponad 60 lat), globalizacją, przenikaniem się kultur i nowych idei oraz rewolucją technologiczną i informatyczną. Wpływa to istotnie na sposób przyswajania i wymiany informacji, jednocześnie stanowiąc duże wyzwanie dla współczesnej gospodarki i systemu edukacji, a także osób wchodzących na rynek pracy. Nie traci na aktualności pytanie w jakim kierunku podążać i w oparciu o jakie umiejętności budować swoją przyszłość zawodową?

Biorąc pod uwagę zachodzące szybkie zmiany warto postawić na wypróbowany, znany od setek lat materiał jakim jest drewno i właśnie z tym surowcem związać swoją karierę zawodową. Drewno to materiał przyszłości, tworzony siłami natury i stanowiący naturalny magazyn (depozyt) CO₂ wychwycony z atmosfery przez drzewa. Przykładowo 1 m³ powietrznie suchego drewna sosny zwyczajnej wiąże aż  900 kg CO₂ pobranego z powietrza. Ponad to drewno to materiał łatwy w obróbce. Procesy przetwórcze pochłaniają relatywnie mało energii w porównaniu do innych materiałów. Przykładowo wytworzenie jednej tony betonu, i związane z tym zużycie energii, generuje 10-krotnie większą emisję CO₂ (na poziomie 300 kg), a jednej tony stali ponad 20-o krotnie (ok. 700 kg CO₂) w porównaniu do wyprodukowania 1 tony tarcicy. Drewno ma też nader korzystną charakterystykę właściwości mechanicznych w odniesieniu do jego niskiej gęstości. Cechy te sprawiają, że przy dbałości o zrównoważony rozwój, odnawialność zasobów i kondycję naszej planety drewno wygrywa z tworzywami sztucznymi oraz wspomnianym betonem i stalą. W tym kontekście jest materiałem pożądanym w wielu zastosowaniach, a ma ich obecnie ponad 30 tysięcy.  Co więcej obecne możliwości technologiczne przerobu i modyfikacji drewna dają ogromny potencjał do tworzenia innowacyjnych i ekologicznych produktów, często wyrywających się ze schematu typowych zastosowań.

Jednym z nich jest transparentne, czyli przezroczyste drewno, mogące stanowić wartościowy bo odporny na stłuczenie zamiennik szkła. Cienkie porowate forniry po usunięciu ligniny są nasycane  np. żywicą epoksydową i akrylem, który zmniejsza rozpraszanie światła. Materiał zachowuje strukturą celulozową („zbrojenie” ścian komórkowych), które nadaje mu wysoką wytrzymałość i odporność na pękanie. Tak otrzymane transparentne drewno charakteryzuje się przezroczystością sięgającą 90%. Dla porównania, typowe i powszechne w naszych oknach szyby kwarcowe mają przezroczystość 95%. Kolejny przykład związany jest z medycyną. Specjalna obróbka termiczno-chemiczna drewna, polegająca na jego wygrzewaniu z dodatkiem węgla i wapnia, a następnie traktowanie roztworami fosforanów, pozwala na uzyskanie materiału o budowie i właściwościach zbliżonych do kości. Taki „drewniany” implant, po wprowadzaniu do organizmu nie jest przez zeń odrzucany, a porowata struktura jest przerastana przez regenerującą się tkankę naczyniowo - nerwową.

Wracając do przemysłu drzewnego i np. prac stolarskich i montażowych, to oprócz desek do dyspozycji możemy mieć też drewniane gwoździe. Wytwarza się je między innymi z  zagęszczonego termomechanicznie drewna bukowego. Jest to nich dedykowana specjalna gwoździarka. Umiejętnie prowadzona modyfikacja hydro-termo-mechaniczna drewna pozwala między innymi na przekształcenie jasnego, miękkiego drewna topoli w niemal czarny, twardy surowiec przypominający egzotyczne drewno hebanu. Obecnie masowo tremuje się miedzy innymi drewno jesionu i brzozy, nadając nowe cechy wizualne (pociemnienie) i właściwości np. podwyższonej stabilności wymiarowej i twardości.  

Innym sposobem na poprawianie wspomnianych właściwości a także wyrwaniem się z ograniczeń wymiarowych drewna litego (bo przecież nie pozyskamy tarcicy większej tj. szerszej niż średnica i dłuższej niż długość rozpiłowywanej kłody) jest podział na mniejsze kawałki a potem ponowne połączenie najczęściej z użyciem różnego rodzaju substancji klejących. Tak powstają znane nam tworzywa drzewne płyty stolarskie, sklejki, płyty wiórowe i pilśniowe, ale również nowoczesne tworzywa inżynierskie: np. glulam, CLT, LVL, PSL, OSB, a w zanadrzu są kolejne. W oparciu o te materiały rozwija się nowoczesne budownictwo drewniane, które jest „kołem zamachowym” gospodarki.  Tu pojawiły się konkretne rozstrzygnięcia na poziomie Unii Europejskiej.  Należy do nich „Fala renowacji na potrzeby Europy – ekologizacja budynków, tworzenie miejsc pracy, poprawa jakości życia”, zakładający renowację 35 mln mieszkań do 2030 roku, aby stały się energooszczędne, mniej emisyjne i bardziej zrównoważone. W tym kontekście drewno wskazywane jest jako najbardziej preferowany materiał.

Drewno jest też strategicznym surowcem do wytwarzania biomasy służącej między innymi do produkcji papieru. Współcześnie jest to również rozciągliwy, elastyczny papier o podwyższonej odporności na przebicie odpowiednik foli sterczowej. Z masy drzewnej wytwarzane są biodegradowalne butelki i opakowania do napojów oraz chemii gospodarczej. Ruszyła też produkcja  odzieży z celulozy drzewnej eukaliptusa, dębu i brzozy.

Jednym z surowców energetycznych jest drewno. Poprzez spalanie polan, brykietów lub peletów uzyskujmy energię cieplną. W energetyce zawodowej i wielu zakładach przemysłu drzewnego proces spalania drewna prowadzi też do uzyskania energii elektrycznej (kogeneracja). Okazuje się, że obecnie opracowane są technologie zamiany drewna do postaci paliw płynnych. W efekcie powstaje bioetanol. Innymi bardziej energetycznymi związkami uzyskiwanymi z drewna są płynne paliwa furanowe, o potencjale do zastosowania w lotnictwie. Być może to właśnie te substancje będą w przyszłości tankowane do zbiorników w samolotach i samochodach. Jak dotąd, model samochodu Toyota’s Setsuna wykonany w większości z drewna (konstrukcja nośna, siedzenia i karoseria) ma napęd elektryczny. Jest to samochód dopuszczony do ruchu drogowego osiągający prędkość do ok. 45 km/ h z przeznaczeniem do zatłoczonych przestrzeni miejskich.

Sumitomo Forestry Group, japońska firma leśna, oraz Uniwersytet w Kioto połączyły siły, zaprojektowały i wykonały pierwszą sondę kosmiczną zbudowaną głównie z drewna magnolii. W dniu 5 listopada 2024 roku została ona umieszona w przestrzeni kosmicznej, tym samym drewno ze swoim użyciem wyszło poza granice ziemskiej atmosfery.

Mimo, że przemysł drzewny jest przemysłem dojrzałym i teoretycznie mało podatnym na innowacje, to właśnie obecnie obserwuje się skokowy rozwój nowych produktów i technologii (przemysł 5.0, robotyzacja i AI). Obecne możliwości cybernetyczne pozwalają na użycie bardziej złożonych algorytmów sprawdzających się w tak trudnym i zmiennym materiale jakim jest drewno (np. systemy wizyjne i pomiarowe do natychmiastowej oceny jakości surowca i jego obróbki), co przez wiele dekad było nieosiągalne.

Tak wszechstronne i różnorodne przetwarzanie drzewna (materiału XXI wieku) w tysiące użytecznych produktów wymaga interdyscyplinarnej wiedzy i umiejętności. Sam proces ich  zdobywania siłą rzeczy ulega ewolucyjnym zmianom. Coraz bardziej przydatne i cenione są krótkie czasowo formy nauczania w postaci kursów, szkoleń, warsztatów, seminariów, instruktarzy, webinariów lub spotkań eksperckich, których programy można szybko przygotować i korygować wraz z postępem technicznym i zmieniającymi realiami rynkowymi lub przystosować do danej grupy odbiorców. Mówi się wręcz o mikroedukcji i towarzyszących jej mikropoświadczeniach potwierdzających osiągnięcie przez osoby uczestniczące w danym zdarzeniu konkretnych efektów uczenia się w zakresie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych. W ten sposób, w pełni elastycznie, w zależności od potrzeb, z indywidualnie dobranych elementów edukacyjnych można tworzyć solidne podstawy do własnej ścieżki kariery zawodowej.  

Polska należy do krajów zasobnych w lasy oraz drewno i jest również od liderem w wielu gałęziach przemysłu drzewnego (miedzy innymi produkcji tworzyw drzewnych, mebli, stolarki otworowej, podłóg drewnianych, palet, programu ogrodowego) w skali Europy i świata. Jesteśmy 6-tą gospodarką Unii Europejskiej i 20-tą gospodarką świata. Według prowadzonych szacunków światowy rynek przetworzonego drewna będzie rósł w najbliższych latach w średniorocznym tempie 5,0%. Drewno i wyroby z drewna stanowią około 7% wartości eksportu naszego kraju, a wytwarzające je firmy zlokalizowane również na terenach mało zurbanizowanych przyczyniając się do zrównoważonego rozwoju obszarów całej Polski. Zapotrzebowanie na wykwalifikowaną kadrę do szeroko rozumianego przemysłu drzewnego i meblarskiego oraz pokrewnych, mimo automatyzacji i robotyzacji, wyraźnie rośnie. Przy wchodzeniu na rynek pracy warto postawić na pewniaka, wiążąc swoją karierę zawodową z przetwarzaniem drewna.