Autor: dr inż. Sylwia Oleńska, Instytut Nauk Drzewnych i Meblarstwa, SGGW w Warszawie

Długie lata ukończenie studiów wyższych było elitarnym wyróżnieniem. Osoby posiadające tytuł magistra niemal automatycznie zyskiwały wysoki status społeczny i obejmowały kierownicze stanowiska w przedsiębiorstwach. Transformacja ustrojowa i dekady zmian na rynku edukacyjnym sprawiły jednak, że dyplom stał się towarem masowym, a dla wielu – jedynie kolejnym „papierkiem” do kolekcji. Dane OECD z 2024 roku pokazują, że w Polsce studiowało wówczas aż 49 procent osób w wieku 20–24 lat, podczas gdy średnia dla Unii Europejskiej wynosiła 43%. W efekcie tytuł inżyniera czy magistra przestał być przepustką do kariery, a stał się standardem. W świecie, w którym wszyscy mają dyplom, kluczowe staje się więc pytanie: nie czy studiowałeś, ale co realnie potrafisz zrobić? I tu na scenę wkracza nowoczesne szkolnictwo zawodowe.

Chroniczne niedofinansowanie systemu edukacji przyniosło opłakane skutki: drogie w utrzymaniu godziny laboratoriów i ćwiczeń praktycznych systematycznie kurczyły się na rzecz tanich, masowych wykładów. Ucierpiały na tym przede wszystkim kierunki techniczne, gdzie sucha teoria, pozbawiona kontekstu, ma dla studenta drugorzędne znaczenie. Bez rąk umazanych smarem, bez godzin spędzonych przy maszynach i bez zrozumienia, jak przemysł realnie łączy technologię z biznesem, nie da się wykształcić wartościowego pracownika. Współczesny inżynier nie może uczyć się obsługi nowoczesnej fabryki wyłącznie na podstawie prezentacji multimedialnych i filmów. Jakie więc zmiany przechodzi lub musi przejść szkolnictwo wyższe, aby mówić o ich prawdziwej wartości dodanej?

Przede wszystkim uczelnie wyższe XXI wieku nie mogą już kształcić w oderwaniu od dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości. Programy studiów muszą ewoluować niemal w czasie rzeczywistym, elastycznie reagując na rynkowe megatrendy. Na czoło wysuwa się dziś wszechobecna automatyzacja i robotyzacja przemysłu, coraz mocniej napędzana przez sztuczną inteligencję. Czasy, na przykład rewolucji przemysłowej, w których wiedza zdobyta na początku drogi zawodowej wystarczała na trzydzieści lat spokojnej pracy, odeszły bezpowrotnie. Dziś kluczową umiejętnością staje się nie tyle sama wiedza, ile zdolność do jej błyskawicznej aktualizacji.

Świetnym przykładem takiej zmiany jest branża meblarska – sektor z pozoru tradycyjny, który na naszych oczach przechodzi cyfrową metamorfozę. Współcześni projektanci mebli coraz chętniej korzystają z projektowania generatywnego. Praca projektanta jest tutaj w pewnym stopniu uproszczona. Zamiast ślęczeć nad rysunkiem technicznym krzesła, inżynier zajmuje się na początku promptowaniem np. wprowadza do programu komputerowego konkretne parametry: maksymalną wagę mebla, oczekiwaną wytrzymałość, rodzaj materiału czy budżet. Algorytmy sztucznej inteligencji w kilka minut testują tysiące wariantów konstrukcji, generując różne kształty, często przypominające organiczne, wręcz kosmiczne struktury.

Zadaniem nowoczesnego specjalisty jest realna ocena tych propozycji, ich optymalizacja, analiza ergonomiczna i przygotowanie do druku 3D lub wycięcia przez roboty przemysłowe. Kształcenie w tym kierunku wymaga więc połączenia zmysłu estetycznego z zaawansowaną inżynierią materiałową i obsługą algorytmów. Wymaga też ogromnej wiedzy technicznej, która określi, czy proponowane rozwiązanie jest w ogóle możliwe do realizacji przez maszyny produkcyjne. Bez wsparcia wykładowców znalezienie odpowiedzi na te pytania wymagałoby od pracownika czasochłonnych eksperymentów.

Drugim kluczowym trendem jest włączenie do programów większości przedmiotów tematyki gospodarki obiegu zamkniętego (GOZ). Choć w niektórych dyscyplinach może się to wydawać zadaniem karkołomnym, głębsza analiza szybko weryfikuje ten sceptycyzm. Przykładowo: wykładowca psychologii mógłby machnąć ręką i uznać, że w jego dziedzinie nie ma miejsca na ekologiczną cyrkularność. Nic bardziej mylnego. Jako konsumenci codziennie podejmujemy dziesiątki decyzji zakupowych, lawirując między obietnicami producentów dotyczącymi ceny, jakości czy prestiżu. To właśnie wiedza z zakresu psychologii biznesu i zachowań konsumenckich pozwala zrozumieć, co sprawi, że klient zamiast taniego, „jednorazowego” mebla wybierze sofę zaprojektowaną z myślą o wieloletnim cyklu życia i łatwym recyklingu. Zielona transformacja nie dokona się w fabrykach, jeśli najpierw nie zrozumiemy, jak zachodzi ona w naszych głowach. Myślenie w tym zakresie musi więc stanowić element każdego kierunku studiów, które mają być ciekawe dla ich odbiorców.

Ostatnim, choć fundamentalnym elementem, który powinien mieć każdy nowoczesny kierunek studiów, jest przygotowanie na wyzwania związane ze srebrną gospodarką i opieką nad osobami starszymi. Nieubłagane dane demograficzne pokazują, że zachodnie społeczeństwa starzeją się w zastraszającym tempie. Edukacja na poziomie wyższym nie może udawać, że ten trend nie istanieje– wręcz przeciwnie, musi stawiać studentów przed problemami jutra i prowokować do szukania rozwiązań. Przyszły inżynier architektury powinien uczyć się projektowania przestrzeni bez barier, a menedżer – zarządzania wiekiem w zespołach pracowniczych. Systemowe oswojenie tego kryzysu na etapie studiów to klucz do przekształcenia zagrożenia w przestrzeń dla innowacji.

Istota kryzysu demograficznego sprowadza się do prostej, ale bezwzględnej matematyki: za kilkadziesiąt lat liczba osób potrzebujących wsparcia drastycznie przewyższy liczbę zawodowych opiekunów. Część tych obowiązków nieuchronnie będą musiały przejąć inteligentne technologie, co od przyszłych inżynierów będzie wymagało łączenia kompetencji technicznych i psychologicznych. Ktoś musi przecież zaprojektować inteligentne meble, które nie tylko pomogą seniorowi wstać, ale też dyskretnie skontrolują jego funkcje życiowe. Jednak samo stworzenie robota czy „inteligentnego” fotela to dopiero połowa sukcesu – równie wielkim wyzwaniem będzie psychologiczne przełamanie barier i przekonanie starszego człowieka, by zaufał technologii. Stoimy przed fascynującym paradoksem: to seniorzy będą dyktować warunki na rynku, ale to młodzi ludzie muszą te potrzeby zmaterializować. Właśnie dlatego nowoczesne studia zawodowe muszą uczyć czegoś więcej niż rzemiosła – muszą uczyć empatii i głębokiej współpracy międzypokoleniowej.

Podsumowując, rewolucja w szkolnictwie wyższym to nie tylko kwestia akademickiej mody, ale też twarda konieczność rynkowa i społeczna. W świecie, w którym masowy dyplom uniwersytecki stracił status elitarnego paszportu do kariery, to właśnie uczelnie powinny stać się poligonem doświadczalnym przyszłości. Zarządzanie algorytmami sztucznej inteligencji, wdrażanie gospodarki obiegu zamkniętego od poziomu psychologii konsumenta, aż po projektowanie technologii dla starzejącego się społeczeństwa – to zadania, które wymagają zerwania z tradycyjnym, sztywnym podziałem na dyscypliny. Współczesny absolwent studiów zawodowych nie może już być jedynie sprawnym rzemieślnikiem, realizującym cudze instrukcje. Musi stać się elastycznym, interdyscyplinarnym innowatorem, który potrafi połączyć technologię z empatią i biznesem. To od jego umiejętności zależy, jak poradzimy sobie z wyzwaniami nadchodzących dekad. Przyszłość nie należy bowiem do tych, którzy potrafią o niej pięknie opowiadać, ale do tych, którzy wiedzą, jak ją zbudować.