Magister czy inżynier do fabryki mebli

Autor: Prof. dr hab. Jerzy Smardzewski

Warunki prowadzenia fabryk mebli gruntownie się zmieniły. O pozycji przedsiębiorstw coraz rzadziej decydują nowe formy wzornicze, koszty pracy i wydajność produkcji, a coraz częściej zdolność do tworzenia własnych technologii, projektowania innowacyjnych produktów, wykorzystywania sztucznej inteligencji, ochrony własności intelektualnej oraz budowania przewagi opartej na wiedzy.

W tej nowej rzeczywistości funkcjonowania fabryk mebli nie wystarczy już pytać, czy polskim fabrykom mebli potrzebni są inżynierowie czy magistrzy. Prawdziwe pytanie brzmi: jakich kompetencji będzie potrzebował przemysł meblarski w czwartej dekadzie XXI wieku, oraz czy obecny system studiów potrafi je wykształcić?

Celem niniejszego artykułu nie jest rozstrzygnięcie, który dyplom jest bardziej wartościowy. Celem jest przedstawienie wizji kształcenia dla przemysłu meblarskiego  w której studia inżynierskie i studia magisterskie nie stanowią dwóch etapów zbliżonej edukacji, lecz prowadzą do dwóch odmiennych misji zawodowych.

Czy obecny podział na studia inżynierskie i magisterskie ma jeszcze sens?

Wprowadzenie dwustopniowego systemu kształcenia było jednym z najważniejszych efektów procesu bolońskiego. Jego celem było zwiększenie mobilności studentów, ułatwienie uznawalności dyplomów oraz stworzenie dwóch wyraźnie odmiennych ścieżek rozwoju kompetencji. Studia pierwszego stopnia miały przygotowywać do wykonywania zawodu, natomiast studia drugiego stopnia – do rozwiązywania złożonych problemów, prowadzenia badań, tworzenia innowacji oraz podejmowania funkcji przywódczych w gospodarce opartej na wiedzy.

Po ponad dwudziestu latach funkcjonowania tego systemu warto jednak postawić pytanie, czy jego pierwotne założenia zostały rzeczywiście zrealizowane. W przypadku kierunków związanych z technologią drewna i projektowaniem mebli odpowiedź nie jest jednoznaczna. Formalnie istnieją dwa stopnie kształcenia, jednak ich cele, treści programowe i oczekiwane efekty uczenia się coraz częściej przenikają się do tego stopnia, że zarówno studenci, jak i pracodawcy mają trudności z określeniem rzeczywistej wartości dodanej studiów magisterskich.

Jednym z najpoważniejszych problemów jest stopniowe zacieranie granicy pomiędzy kompetencjami inżyniera i magistra. W wielu programach studiów drugiego stopnia dominują te same obszary wiedzy, które były już realizowane podczas studiów inżynierskich. Zmienia się poziom szczegółowości, pojawiają się nowe przedmioty specjalistyczne, jednak filozofia kształcenia pozostaje podobna. Student zdobywa więcej wiedzy, ale niekoniecznie rozwija nowe kompetencje odpowiadające odmiennym zadaniom zawodowym.

Konsekwencją tego zjawiska jest malejąca motywacja absolwentów studiów inżynierskich do kontynuowania nauki. Wielu z nich wybiera zatrudnienie bezpośrednio po uzyskaniu dyplomu, uznając, że kolejne dwa lata studiów nie przyniosą istotnej przewagi na rynku pracy. W sytuacji niedoboru specjalistów przedsiębiorstwa bardzo szybko oferują absolwentom atrakcyjne zatrudnienie, umożliwiające zdobywanie doświadczenia zawodowego oraz osiąganie satysfakcjonujących dochodów. Jeżeli studia magisterskie nie oferują kompetencji wyraźnie odmiennych od tych zdobytych wcześniej, decyzja o ich kontynuowaniu staje się coraz trudniejsza do uzasadnienia.

Podobny problem obserwują przedsiębiorcy. Menedżerowie wielu zakładów produkcyjnych często nie dostrzegają znaczących różnic pomiędzy absolwentami obu stopni studiów. Przy zatrudnianiu nowych pracowników większe znaczenie przypisują doświadczeniu zawodowemu, umiejętności rozwiązywania problemów produkcyjnych, znajomości systemów informatycznych oraz kompetencjom interpersonalnym niż samemu poziomowi wykształcenia. W efekcie dyplom magistra przestaje być jednoznacznym sygnałem wyższych kompetencji, a staje się przede wszystkim formalnym potwierdzeniem dłuższego okresu kształcenia.

Kim powinien być inżynier, a kim magister w fabryce mebli roku 2030?

Przemysł meblarski przyszłości nie będzie potrzebował większej liczby absolwentów. Będzie potrzebował absolwentów o wyraźnie zdefiniowanych kompetencjach, odpowiadających dwóm odmiennym obszarom funkcjonowania przedsiębiorstwa. Jednym z nich będzie doskonałość operacyjna, drugim – zdolność do tworzenia innowacji.

Absolwent studiów inżynierskich powinien być przygotowany do szybkiego i skutecznego rozwiązywania problemów technicznych oraz organizacyjnych w przedsiębiorstwie. Powinien rozumieć funkcjonowanie całego systemu produkcyjnego i umieć wykorzystywać najnowsze narzędzia cyfrowe wspierające jego działanie. Inżynier powinien: wdrażać nowoczesne technologie produkcji, zarządzać procesami w inteligentnych fabrykach, wykorzystywać narzędzia sztucznej inteligencji do planowania, sterowania i kontroli produkcji,

współpracować z robotami oraz systemami autonomicznymi, analizować dane produkcyjne i podejmować decyzje na ich podstawie, optymalizować procesy technologiczne pod względem jakości, kosztów i efektywności energetycznej, projektować i doskonalić cyfrowe procesy produkcyjne, integrować wymagania jakościowe, ekonomiczne i środowiskowe, rozumieć zasady gospodarki o obiegu zamkniętym i zrównoważonego rozwoju. Jego podstawową misją będzie skuteczne wdrażanie istniejącej wiedzy i technologii do praktyki przemysłowej.

Magister to architekt przyszłości przedsiębiorstwa, który powinien: tworzyć nową wiedzę technologiczną, inicjować i prowadzić działalność badawczo-rozwojowe, projektować materiały i technologie przyszłości, wykorzystywać sztuczną inteligencję do generowania nowych rozwiązań konstrukcyjnych i technologicznych, integrować wiedzę z zakresu technologii drewna, materiałoznawstwa, projektowania, zarządzać procesami innowacji oraz transformacji technologicznej przedsiębiorstwa, identyfikować przyszłe potrzeby rynku i przekładać je na nowe produkty oraz technologie, tworzyć i chronić własność intelektualną przedsiębiorstwa poprzez patenty, wzory użytkowe i wzory przemysłowe, rozwijać nowe modele biznesowe oparte na wiedzy, cyfryzacji i usługach, budować międzynarodowe partnerstwa badawczo-przemysłowe oraz pozyskiwać środki na rozwój innowacji. Jego podstawową misją nie będzie doskonalenie istniejących procesów, lecz projektowanie procesów, produktów i modeli biznesowych, które dopiero powstaną.

Czy warto studiować 1,5 roku dłużej?

To pytanie zadaje sobie dziś niemal każdy student kończący studia inżynierskie. Odpowiedź nie jest jednak tak prosta, jak mogłoby się wydawać. Jeżeli studia magisterskie są jedynie przedłużeniem studiów pierwszego stopnia, powtarzają podobne treści i nie prowadzą do zdobycia nowych kompetencji, trudno oczekiwać, że sam dyplom magistra zapewni wyższe zarobki lub szybszy awans. W takiej sytuacji półtora roku pracy zawodowej może okazać się bardziej wartościowe niż półtora roku spędzone na uczelni.

Oczywiście nie ma przekonujących badań pokazujących, że sam dyplom magistra technologii drewna automatycznie oznacza wyższe wynagrodzenie. Natomiast istnieją mocne argumenty, że w średnim i długim okresie magister ma większe szanse na objęcie stanowisk związanych z rozwojem technologii, zarządzaniem innowacjami, działalnością badawczo-rozwojową oraz współpracą międzynarodową. To właśnie te role są zwykle lepiej wynagradzane.

Studia magisterskie powinny więc otwierać drogę nie tyle do lepiej płatnej pierwszej pracy, ile do stanowisk, na których tworzy się nowe technologie, projektuje materiały przyszłości, rozwija inteligentne systemy produkcyjne, zarządza centrami badawczo-rozwojowymi oraz kształtuje strategię rozwoju przedsiębiorstwa. Stanowiska te dają również znacznie większą mobilność zawodową. Absolwent może rozwijać karierę nie tylko w produkcji, lecz także w działach badań i rozwoju, jednostkach naukowych, firmach technologicznych, konsultingu, administracji publicznej czy własnym przedsiębiorstwie opartym na wiedzy. Dodatkowym atutem studiów drugiego stopnia jest możliwość uczestniczenia w projektach międzynarodowych, programach badawczych i konsorcjach naukowo-przemysłowych, których celem jest opracowywanie nowych materiałów, technologii i produktów. To właśnie tam powstają rozwiązania chronione patentami, komercjalizowane poprzez licencje i wdrażane na światowych rynkach. Studia magisterskie otwierają także drogę do doktoratu, który coraz częściej staje się przepustką nie tylko do kariery akademickiej, ale również do pracy w centrach badawczo-rozwojowych największych przedsiębiorstw.

W gospodarce opartej na wiedzy o sukcesie zawodowym coraz rzadziej decyduje sam dyplom. Decydują kompetencje, zdolność uczenia się przez całe życie i umiejętność tworzenia rozwiązań, których inni jeszcze nie potrafią zaprojektować. Jeżeli studia magisterskie będą rozwijały właśnie takie kompetencje, ich wartość będzie rosła wraz z rozwojem nowoczesnego przemysłu meblarskiego.

Jak powinny wyglądać nowe studia inżynierskie?

Przemysł meblarski nie powinien już oczekiwać od absolwentów jedynie znajomości materiałów, maszyn i technologii. Fabryka przyszłości to środowisko cyfrowe, w którym człowiek współpracuje ze sztuczną inteligencją, robotami i systemami autonomicznymi, a decyzje są podejmowane na podstawie analizy danych. Oznacza to, że zmianie musi ulec nie tylko program studiów, ale przede wszystkim sposób kształcenia. Nowoczesne studia inżynierskie powinny być oparte przede wszystkim na projektach realizowanych we współpracy z przedsiębiorstwami. To właśnie projekty, a nie wykłady, powinny stać się podstawową metodą zdobywania wiedzy i rozwijania umiejętności. Można postawić odważną tezę, że proporcje kształcenia powinny wynosić około 80% pracy projektowej i laboratoryjnej oraz 20% zajęć wykładowych. Student powinien uczyć się poprzez rozwiązywanie rzeczywistych problemów technologicznych, projektowanie nowych rozwiązań konstrukcyjnych, analizę procesów produkcyjnych i współpracę w interdyscyplinarnych zespołach. Program studiów powinien odzwierciedlać kierunki rozwoju współczesnego przemysłu. Obok klasycznych zagadnień związanych z technologią drewna i konstrukcją mebli powinny znaleźć się kompetencje z zakresu sztucznej inteligencji, robotyzacji, projektowania cyfrowego, modelowania 3D, systemów CAD/CAM, cyfrowych bliźniaków, systemów zarządzania produkcją, analizy danych przemysłowych oraz metod ciągłego doskonalenia procesów, takich jak Lean Manufacturing. Student powinien rozumieć nie tylko sposób działania tych narzędzi, ale przede wszystkim umieć wykorzystać je do rozwiązywania konkretnych problemów produkcyjnych. Inżynier przyszłości będzie pracował nie tylko z maszynami, ale również z analitykami danych, projektantami, informatykami, specjalistami od sztucznej inteligencji i ekspertami z wielu innych dziedzin. To właśnie taki inżynier stanie się fundamentem inteligentnej fabryki mebli, zdolnej konkurować nie tylko kosztami produkcji, ale również jakością, elastycznością i szybkością wdrażania innowacji.

Jak powinny wyglądać nowe studia magisterskie?

Nowoczesne studia magisterskie powinny być organizowane wokół rzeczywistych problemów naukowych i przemysłowych, a nie wokół tradycyjnych przedmiotów. Każdy student powinien uczestniczyć w pracach zespołu badawczego, laboratorium lub centrum badawczo-rozwojowego, współpracując z naukowcami, przedsiębiorcami i specjalistami z różnych dziedzin. Laboratorium powinno stać się naturalnym środowiskiem studiowania. Student nie powinien jedynie obserwować działalności badawczej – powinien aktywnie ją współtworzyć, uczestnicząc w projektowaniu doświadczeń, analizie wyników i opracowywaniu nowych koncepcji technologicznych. Nieodłącznym elementem studiów powinien być udział w projektach realizowanych wspólnie z przemysłem. Przedsiębiorstwa powinny stawać się partnerami procesu kształcenia, dostarczając rzeczywistych problemów technologicznych oraz uczestnicząc w ocenie proponowanych rozwiązań.

Studia magisterskie powinny mieć również wyraźny wymiar międzynarodowy. Udział w projektach europejskich, współpraca z zagranicznymi laboratoriami, wymiana doświadczeń oraz praca w wielokulturowych zespołach powinny być standardem, a nie wyjątkiem. Współczesne innowacje powstają bowiem w sieciach współpracy, przekraczających granice uczelni, przedsiębiorstw i państw.

Ważnym elementem programu powinno być rozwijanie przedsiębiorczości technologicznej. Student powinien poznawać zasady ochrony własności intelektualnej, komercjalizacji wyników badań, pozyskiwania grantów, budowania start-upów technologicznych oraz zarządzania projektami badawczo-rozwojowymi. Efektem studiów magisterskich powinny być nie tylko dobrze napisane prace dyplomowe, ale również publikacje naukowe, zgłoszenia patentowe, prototypy, rozwiązania wdrożeniowe oraz projekty przygotowane do finansowania krajowego i międzynarodowego. Magister przyszłości powinien umieć współpracować z systemami sztucznej inteligencji nie jako ich użytkownik, lecz jako świadomy projektant i krytyczny partner.

Najważniejszym celem studiów drugiego stopnia nie powinno być jednak opanowanie kolejnych narzędzi, lecz wykształcenie postawy badawczej – ciekawości, odwagi w stawianiu pytań, umiejętności krytycznej analizy oraz gotowości do poszukiwania rozwiązań, których jeszcze nie ma. Celem jest wykształcenie lidera innowacji – człowieka zdolnego dostrzegać wyzwania przyszłości, integrować wiedzę z wielu dyscyplin i przekształcać wyniki badań w technologie, które będą kształtowały rozwój przedsiębiorstw i całej gospodarki.

Czy polska fabryka mebli potrzebuje więcej magistrów?

To pytanie pojawia się coraz częściej zarówno w środowisku akademickim, jak i wśród przedsiębiorców. Odpowiedź może wydawać się zaskakująca. Potrzebujemy absolwentów, którzy potrafią tworzyć wartość tam, gdzie kończą się możliwości rutynowej produkcji.

Nie oznacza to, że nowoczesny przemysł meblarski potrzebuje mniej inżynierów. Przeciwnie – będzie ich potrzebował coraz więcej. To oni będą odpowiedzialni za wdrażanie technologii, organizację inteligentnych procesów produkcyjnych, zarządzanie cyfrowymi fabrykami oraz zapewnienie najwyższej jakości i efektywności produkcji. Jednak rozwój przedsiębiorstwa nie może opierać się wyłącznie na doskonaleniu istniejących procesów. Ktoś musi również tworzyć technologie, które dopiero pojawią się na rynku.

To właśnie tutaj ujawnia się prawdziwa rola studiów magisterskich. W gospodarce opartej na wiedzy największą wartość mają bowiem nie kolejne linie produkcyjne, lecz własne rozwiązania technologiczne, patenty, licencje, algorytmy, materiały i know-how.

Dlatego pytanie nie powinno brzmieć: „Czy potrzebujemy więcej magistrów?”. Powinno brzmieć: czy potrafimy kształcić magistrów, którzy będą tworzyć przyszłość polskiego meblarstwa? Jeżeli studia drugiego stopnia pozostaną jedynie rozszerzeniem studiów inżynierskich, odpowiedź będzie negatywna. Jeżeli jednak staną się środowiskiem rozwijania kreatywności, badań, przedsiębiorczości technologicznej i współpracy z przemysłem, będą kształcić ludzi, od których zależeć będzie przyszła pozycja Polski jako światowego lidera nie tylko w produkcji mebli, ale również w tworzeniu technologii dla przemysłu meblarskiego.

Konkluzja

Przyszłość polskiego meblarstwa nie rozstrzygnie się na hali produkcyjnej. Rozstrzygnie się tam, gdzie powstają nowe idee – w laboratoriach, centrach badawczo-rozwojowych, zespołach projektowych i przedsiębiorstwach, które potrafią zamieniać wiedzę w innowacje. To właśnie dla takich miejsc powinniśmy kształcić magistrów.