Autor: dr inż. Sylwia Oleńska, Instytut Nauk Drzewnych i Meblarstwa, SGGW w Warszawie

Czy dzisiejsze młode pokolenia to wyłącznie „byty z telefonami”? Patrząc na obecną młodzież, łatwo ulec wrażeniu, że ich cały świat i sposób działania sprowadzają się do bezwiednego scrollowania ekranu. Tylko nieliczni wykazują naturalną tendencję do szukania wiedzy w tradycyjnych źródłach, takich jak książki czy opracowania naukowe. Czy to jednak oznacza, że nowe generacje nie chcą się uczyć? A może po prostu my – edukatorzy – wciąż próbujemy mówić do nich językiem, którego oni już nie rozumieją?

Patrząc głębiej, warto zauważyć, że niechęć młodych ludzi do tradycyjnej lektury nie wynika z lenistwa. Od pierwszych lat życia dorastają oni w środowisku informacyjnego szumu, przez co ich mózgi musiały wykształcić naturalny mechanizm obronny: radykalną i natychmiastową selekcję bodźców. W tym kontekście permanentnie zadawane przez nich pytanie – „Po co mam się tego uczyć?” – przestaje być przejawem buntu, a staje się logicznym i pragmatycznym elementem ich strategii przetrwania.

Z kolei pokolenie obecnych edukatorów dorastało w realiach, w których dostęp do sieci był rzadkim przywilejem, a wiedzę zdobywało w pocie czoła. W efekcie wielu nauczycieli i wykładowców przywykło do akademickiej teorii, często oderwanej od mierzalnych efektów kształcenia i nastawionej na realizację sztywnych wskaźników. Jeśli w szkołach czy na uczelniach pojawiają się nowoczesne eksperymenty programowe, mają one charakter odosobniony – są dziełem pojedynczych zapaleńców i nie prowadzą do systemowej transformacji. Wielu akademików wciąż bezgranicznie ufa reputacji swoich instytucji, naiwnie wierząc, że szacowny szyld automatycznie przyciągnie i przekona sceptycznie nastawionych młodych ludzi.

Biorąc pod uwagę opisane realia, pojawia się podstawowe pytanie. Czy istnieje możliwość połączenia obu ścieżek w jedną wspólną strategię? Czy można stworzyć drogę, która pozwoli kształcić młodych ludzi, stanowiących w przyszłości realną wartość na dynamicznie zmieniającym się rynku pracy? Prosta odpowiedź brzmi: tak. Ale wymaga to przede wszystkim przedefiniowania naszego podejścia do wiedzy.

Od stuleci edukacja opierała się na schemacie „wiedzy jako magazynu”. Dobry uczeń, który stawał się później cenionym pracownikiem, musiał mieć w pamięci potężny pakiet encyklopedycznych danych, wzorów i definicji. W obecnych czasach, gdy smartfon z dostępem do sztucznej inteligencji pozwala na wygenerowanie dowolnego faktu w krótkim czasie, ten model staje się przestarzały i niezbędny jedynie w bardzo specyficznych sytuacjach.

Zauważalne jest, że dla pokolenia Z i Alpha wiedza przestała być towarem deficytowym, który trzeba gromadzić przez lata. Powszechna dostępność źródeł wiedzy w różnej formie stała się dobrem powszechnym, wręcz zalewającym ich rzeczywistość. Współczesna synteza adaptacyjna musi więc polegać na przejściu od modelu „wiedzieć co” (know-what) do modelu „wiedzieć jak” (know-how) oraz „wiedzieć dlaczego” (know-why). Ta zmiana wymaga od edukatorów i uczniów bardzo specjalistycznej wiedzy z danej dziedziny. Jak więc ją pozyskać, łącząc wymagania wszystkich pokoleń?

Przede wszystkim żadna ze skrajnych ścieżek – ani ta ślepo wierząca, że sztuczna inteligencja zna odpowiedź na każde pytanie, ani ta negująca jej jakąkolwiek użyteczność – nie jest właściwa. Iluzją byłoby oczekiwanie, że młode pokolenie porzuci ekrany na rzecz zakurzonych bibliotecznych regałów. Zamiast z tym walczyć, nauczyciele muszą wejść w rolę mentorów, którzy nauczą podopiecznych sprawnego nawigowania w cyfrowym szumie. Ich zadaniem staje się pokazywanie pułapek bezmyślnego kopiowania danych z sieci, kształtowanie zdrowego krytycyzmu oraz dawanie narzędzi do weryfikacji i podważania informacji, które bardzo często bywają błędne lub zmanipulowane.

Wyobraźmy sobie konkretną sytuację: w przestrzeni internetowej pojawia się chwytliwy, szeroko komentowany artykuł, którego autor twierdzi, że rodzimy sektor meblarski opiera się wyłącznie na produkcji mebli skrzyniowych. Młody człowiek, bezkrytycznie przyswajający te treści, może dojść do wniosku, że kształcenie się w kierunku produkcji mebli tapicerowanych nie ma dla niego najmniejszego sensu. Z takim przeświadczeniem wejdzie na kolejny etap edukacji i to właśnie tę „prawdę z sieci” będzie próbował udowodnić swoim wykładowcom.

Tymczasem rzeczywistość gospodarcza drastycznie rozmija się z internetowym przekazem. Polska jest przecież potęgą – największym producentem i eksporterem mebli tapicerowanych w Europie, odpowiadającym za blisko 30% unijnej produkcji, a sam ten segment generuje przychody rzędu kilkunastu miliardów złotych rocznie. Bez eksperckiej, osadzonej w realiach wiedzy nauczyciela, młody człowiek ulegnie cyfrowej iluzji i zamknie przed sobą drzwi do niezwykle perspektywicznej ścieżki rozwoju.

Drugim filarem koniecznej zmiany jest przewartościowanie relacji między teorią a praktyką. Dla wielu edukatorów akademicka teoria wciąż stanowi fundament świadomej egzystencji w dorosłym życiu. I trudno się z tym całkowicie nie zgodzić. Jednak w dzisiejszych realiach rynkowych sucha teoria przestała dawać jakąkolwiek przewagę konkurencyjną. Młody człowiek potrzebuje empirii – musi dotknąć działania systemów, maszyn czy urządzeń, bo to właśnie poprzez praktyczne działanie najskuteczniej i najtrwalej przyswaja wiedzę.

Z drugiej strony, sama intuicyjna praktyka to za mało. Bez podbudowy teoretycznej uczeń nie opanuje specjalistycznej nomenklatury i profesjonalnego słownictwa, które w przyszłości wyróżnią go na rynku pracy i nadadzą jego kompetencjom ekspercki sznyt. Synteza polega więc na tym, by teoria natychmiast znajdowała odzwierciedlenie w działaniu, a praktyka zyskiwała solidne, naukowe ramy. Dlatego tak ważne jest, aby proces dydaktyczny miał czytelną, naukową strukturę, ale był realizowany w ścisłej symbiozie z rynkiem – poprzez staże w zakładach pracy czy certyfikowane szkolenia w wyspecjalizowanych centrach technologicznych.

Ostatnim kluczowym wyzwaniem w pokoleniowym podejściu do edukacji jest kwestia terminu ważności samej wiedzy. Większość wykładowców formowała swoje ścieżki zawodowe w czasach, gdy kapitał intelektualny zdobyty na studiach wystarczał na kolejnych 30 lat pracy, wymagając jedynie kosmetycznych aktualizacji. Dziś ten komfort należy do przeszłości. Żyjemy w realiach, w których w niektórych dyscyplinach wiedza z pierwszego semestru staje się anachronizmem jeszcze przed obroną pracy dyplomowej.

Doskonałym przykładem jest inżynieria meblarska i oprogramowanie klasy CAD/CAM. Producenci aktualizują te systemy co roku, dostosowując je do błyskawicznie zmieniających się wymogów przemysłu. Program, którego student uczy się na pierwszym roku grafiki inżynierskiej, w momencie jego debiutu na rynku pracy może być już technologicznym przeżytkiem. Współczesny edukator staje więc przed karkołomnym zadaniem: musi uczyć narzędzi aktualnych tu i teraz, a jednocześnie wyposażyć ucznia w elastyczność i kompetencję oduczania się oraz nauki na nowo. Tylko zakorzenienie w młodych ludziach idei uczenia się przez całe życie sprawi, że dyplom ukończenia szkoły będzie realną polisą na przyszłość, a nie tylko kolejnym papierem w szufladzie.

Synteza adaptacyjna w edukacji nie jest zatem kapitulacją tradycyjnej szkoły przed światem technologii ani próbą siłowego wtłoczenia współczesnej młodzieży w ramy XIX-wiecznego systemu. Jest to natomiast trudny proces budowania dwukierunkowego mostu. Współczesny uczeń powinien wnosić do tego układu cyfrową biegłość, intuicję i bezwzględne zorientowanie na cel. Z kolei nauczyciel – wyposażony w doświadczenie, krytyczny dystans i ekspercką wiedzę – przestaje być dystrybutorem faktów, a staje się nawigatorem, który pomaga te cele realizować w bezpieczny i mądry sposób.

Ostatecznie sukces na współczesnym rynku pracy odniosą te instytucje i ci absolwenci, którzy zrozumieją, że wiedza nie jest stałym punktem na mapie, lecz procesem w ciągłym ruchu. Przyszłość edukacji należy i zależy od relacji opartej na partnerstwie pokoleń. Dopiero gdy połączymy stabilny fundament naukowej metodologii z dynamiką cyfrowego świata, stworzymy system, który zamiast produkować bezradnych teoretyków, uformuje elastycznych i poszukiwanych profesjonalistów.