ZNACZENIE SEKTORA KOLEJOWEGO W POLSCE I UNII EUROPEJSKIE

Sektor kolejowy w Polsce oraz w całej Unii Europejskiej jest jednym z najważniejszych elementów systemu transportu. Na przestrzeni ostatnich lat zauważalny jest istotny wzrost roli transportu kolejowego. Kierunek ten wynika z realizacji polityki zrównoważonego rozwoju oraz rosnącej potrzeby ograniczania negatywnego wpływu transportu na środowisko naturalne. Kolej, w porównaniu z transportem drogowym, emituje mniej spalin i zużywa mniej energii, dlatego jest uznawana za bardziej ekologiczny środek transportu. Rozwój ten może sprzyjać w podejmowaniu przez państwa oraz Unię Europejską działań ukierunkowanych na modernizację linii kolejowych, rozbudowę infrastruktury oraz unowocześnianie taboru kolejowego. Kierunek ten generuje bezpośrednio zmiany w następujących obszarach funkcjonowania kolei:

• rozwój ekologicznego transportu kolejowego, elektryfikacja i modernizacja kolei,
• ograniczanie emisji CO₂ i hałasu,
• wdrażanie nowoczesnych systemów sterowania ruchem,
• stosowanie energooszczędnego taboru,
• rozwój transportu intermodalnego,
• większe wykorzystanie odnawialnych źródeł energii,
• cyfryzacja i automatyzacja transportu,
• promowanie transportu publicznego zamiast samochodowego.

Zaobserwowane zmiany mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie rynku pracy w sektorze kolejowym. Rozwój przewozów oraz modernizacja infrastruktury powodują wzrost zapotrzebowania na pracowników kolejowych. Jednocześnie zmieniają się wymagania wobec zatrudnionych osób, coraz częściej oczekuje się od nich dodatkowych kwalifikacji oraz umiejętności technicznych, związanych z obsługą nowoczesnych systemów i urządzeń kolejowych.

INTEGRACJA EUROPEJSKA I ROZWÓJ INFRASTRUKTURY TRANSGRANICZNEJ

Wraz z pogłębiającą się integracją europejską następuje także rozwój infrastruktury transgranicznej. Koleje poszczególnych państw są coraz lepiej ze sobą połączone, a pociągi mogą kursować przez granice bez większych ograniczeń. Aby było to możliwe, wprowadzane są jednolite standardy techniczne dotyczące infrastruktury, taboru oraz systemów sterowania ruchem kolejowym. Przykładem są europejskie systemy interoperacyjne, które zwiększają bezpieczeństwo i płynność ruchu pociągów.

W efekcie kolej staje się coraz bardziej nowoczesnym i zaawansowanym technologicznie systemem transportu. Powoduje to wzrost zapotrzebowania na specjalistów nie tylko w tradycyjnych zawodach kolejowych, ale również na pracowników posiadających wiedzę z zakresu automatyki kolejowej, informatyki, telekomunikacji oraz zarządzania systemami.

REGULACJE I STANOWISKA REGULOWANE W SEKTORZE KOLEJOWYM

Rynek pracy w sektorze kolejowym w Polsce charakteryzuje się wysokim stopniem regulacji oraz dużym udziałem stanowisk, na których wymagane są specjalistyczne uprawnienia i kwalifikacje. Kolej jest gałęzią transportu o szczególnym znaczeniu dla bezpieczeństwa publicznego, dlatego zasady zatrudniania pracowników są ściśle określone przepisami prawa. Dotyczy to zarówno przewoźników kolejowych, jak i zarządców infrastruktury oraz podmiotów odpowiedzialnych za utrzymanie taboru i linii kolejowych.

Specyfika sektora kolejowego powoduje, że niemal połowa zatrudnionych pracuje na tzw. stanowiskach regulowanych. Do tej grupy zaliczają się m.in. maszyniści, dyżurni ruchu, automatycy sterowania ruchem kolejowym, rewidenci taboru czy toromistrzowie. Praca na tych stanowiskach wymaga nie tylko odpowiedniego przygotowania zawodowego, ale także spełnienia określonych wymogów formalnych. Obejmują one ukończenie specjalistycznych szkoleń, zdanie egzaminów państwowych przed komisjami egzaminacyjnymi oraz posiadanie aktualnych badań lekarskich i psychologicznych^[1]. W wielu przypadkach pracownicy muszą również regularnie podnosić swoje kwalifikacje poprzez szkolenia okresowe.

Sektor kolejowy w Polsce i w Europie przechodzi w ostatnich latach bardzo intensywne zmiany, które wynikają zarówno z rosnących potrzeb transportowych społeczeństwa, jak i z postępu technologicznego oraz wspólnej polityki Unii Europejskiej. Kolej jest dziś postrzegana jako jeden z najważniejszych filarów zrównoważonego systemu transportu, ponieważ pozwala przewozić dużą liczbę pasażerów i towarów w sposób bezpieczny, efektywny i przyjazny dla środowiska. Tak dynamiczny rozwój rynku kolejowego sprawia, że coraz większe znaczenie mają nowoczesne technologie, interoperacyjność systemów oraz odpowiednie kompetencje pracowników.

Jednym z kluczowych pojęć współczesnego kolejnictwa jest interoperacyjność. Oznacza ona zdolność systemu kolejowego do współpracy pomiędzy różnymi krajami, sieciami i przewoźnikami w taki sposób, aby pociągi mogły poruszać się po liniach kolejowych różnych państw bez konieczności zmiany lokomotywy, maszynisty czy systemów bezpieczeństwa. Interoperacyjność ma ogromne znaczenie dla rozwoju międzynarodowych przewozów pasażerskich i towarowych, ponieważ umożliwia skrócenie czasu podróży, obniżenie kosztów i zwiększenie konkurencyjności kolei wobec innych środków transportu. Jak podkreśla Urząd Transportu Kolejowego, interoperacyjność jest jednym z podstawowych celów polityki transportowej Unii Europejskiej i warunkiem stworzenia jednolitego europejskiego rynku kolejowego^[2].

W praktyce interoperacyjność oznacza stosowanie wspólnych norm technicznych, procedur oraz technologii na terenie całej Unii Europejskiej, czyli umiejętność pracy z europejskimi standardami kolei, takimi jak: ETCS, ERTMS, GSM-R, TSI, cyfrowe systemy SRK. Najważniejszym narzędziem realizującym ten cel jest Europejski System Zarządzania Ruchem Kolejowym, czyli ERTMS. System ten składa się z dwóch głównych elementów: ETCS, odpowiedzialnego za kontrolę prowadzenia pociągu

oraz GSM‑R, czyli kolejowego systemu łączności radiowej. Według oficjalnych materiałów UTK „ERTMS jest podstawowym środkiem prowadzącym do wdrożenia interoperacyjności i zwiększenia bezpieczeństwa ruchu kolejowego”^[3]. Dzięki temu systemowi możliwe jest ujednolicenie zasad prowadzenia pociągów w całej Europie, co ma ogromne znaczenie zwłaszcza w ruchu międzynarodowym.

CYFRYZACJA I NOWE TECHNOLOGIE W KOLEJNICTWIE

Nowe technologie są obecnie jednym z najważniejszych czynników wpływających na rozwój rynku kolejowego. Cyfryzacja obejmuje niemal wszystkie obszary funkcjonowania kolei – od sterowania ruchem, przez utrzymanie infrastruktury, aż po obsługę pasażerów. Wdrażanie systemów cyfrowych pozwala na zwiększenie bezpieczeństwa, punktualności oraz przepustowości linii kolejowych. Jak informuje Raport Kolejowy „nowoczesne technologie poprawiają efektywność transportu, zmniejszają ryzyko błędów ludzkich i umożliwiają lepsze wykorzystanie istniejącej infrastruktury”. Przykładem może być automatyczna kontrola prędkości pociągu, która w przypadku zagrożenia sama inicjuje hamowanie.

Rozwój nowych technologii wymusza jednocześnie zmiany w zakresie kompetencji pracowników kolei. Współczesna kolej nie opiera się już wyłącznie na tradycyjnych zawodach technicznych, lecz coraz częściej potrzebuje specjalistów z zakresu informatyki, automatyki, telekomunikacji i analizy danych. Kwalifikacje wynikające z interoperacyjności kolei są potrzebne głównie na stanowiskach związanych z: bezpieczeństwem ruchu, sterowaniem ruchem kolejowym, systemami ERTMS/ETCS i GSM-R, utrzymaniem infrastruktury, dopuszczaniem pojazdów i infrastruktury do eksploatacji, integracją systemów różnych producentów i krajów UE.

Kwalifikacje te są wymagane lub wykorzystywane m.in. przez:

• inżynierów ETCS/ERTMS,
• specjalistów GSM-R,
• projektantów SRK,
• automatyków kolejowych,
• specjalistów ds. bezpieczeństwa ruchu,
• testerów systemów kolejowych,
• specjalistów interoperacyjności i certyfikacji,
• integratorów systemów kolejowych.

Jednocześnie nie traci na znaczeniu czynnik ludzki, ponieważ nawet najbardziej zaawansowane systemy wymagają nadzoru, interpretacji danych i podejmowania decyzji. Zdaniem ekspertów „technologia nie zastępuje człowieka na kolei, ale zmienia charakter jego pracy i zakres odpowiedzialności”^[4]. Oprócz kompetencji technicznych coraz większe znaczenie mają kompetencje interpersonalne. Są to umiejętności związane z komunikacją, współpracą w zespole, odpowiedzialnością, samodzielnością oraz odpornością na stres. Kompetencje te są szczególnie ważne w sektorze kolejowym, ponieważ wiele stanowisk wiąże się bezpośrednio z bezpieczeństwem ludzi. Jak wskazują badania dotyczące tzw. czwartej rewolucji przemysłowej, „adaptacyjność, umiejętność komunikacji i zarządzania zmianą stają się kluczowymi kompetencjami pracowników sektora kolejowego”. Oznacza to, że pracownik kolei musi nie tylko posiadać wiedzę, ale także umieć ją zastosować w praktyce i współpracować z innymi^[5].

Dobrym przykładem powiązania technologii, kompetencji i stanowiska pracy jest zawód maszynisty. W przeszłości praca maszynisty polegała głównie na obserwacji sygnałów przytorowych i manualnym sterowaniu pojazdem. Obecnie maszynista obsługuje zaawansowane systemy pokładowe ETCS, które przekazują informacje bezpośrednio do kabiny. Wymaga to nie tylko odpowiednich uprawnień zawodowych, ale również umiejętności pracy z cyfrowymi interfejsami oraz zdolności koncentracji przez długi czas. Jak podaje UTK, „sygnalizacja kabinowa znacząco podnosi poziom bezpieczeństwa, ale jednocześnie zmienia profil kompetencyjny maszynisty”^[6].

Podobnie jest w przypadku dyżurnego ruchu, który odpowiada za prowadzenie ruchu pociągów na danym obszarze. To stanowisko wymaga wysokiego poziomu odpowiedzialności, umiejętności logicznego myślenia oraz komunikacji z innymi pracownikami. Dyżurny ruchu korzysta obecnie z komputerowych systemów sterowania, które integrują dane z wielu źródeł. Według analiz rynku pracy „cyfryzacja powoduje, że rośnie zapotrzebowanie na pracowników zdolnych do pracy z zaawansowanymi systemami informatycznymi”^[7].

Nowoczesna kolej oferuje również wiele stanowisk związanych bezpośrednio z nowymi technologiami, takich jak automatyk kolejowy, specjalista ds. systemów sterowania ruchem czy ekspert ds. cyberbezpieczeństwa. Są to zawody coraz bardziej poszukiwane, ponieważ bezpieczeństwo cyfrowe infrastruktury krytycznej, jaką jest kolej, ma kluczowe znaczenie dla funkcjonowania państwa. Jak wskazują autorzy raportów europejskich, „rozwój systemów cyfrowych musi iść w parze z rozwojem kompetencji w zakresie ochrony danych i systemów sterowania”^[8].

Nie można pominąć również roli pracowników obsługi pasażera, których praca także ulega zmianom pod wpływem technologii. Automatyczne systemy sprzedaży biletów, aplikacje mobilne czy elektroniczne tablice informacyjne sprawiają, że pracownik obsługi pasażera musi nie tylko udzielać informacji, ale również pomagać w korzystaniu z nowoczesnych narzędzi. W tym przypadku kluczowe są kompetencje komunikacyjne, cierpliwość oraz umiejętność rozwiązywania problemów. Jak podkreśla Kurier Kolejowy, „kontakt z pasażerem pozostaje jednym z najważniejszych elementów jakości usług kolejowych”.

Współczesny rynek kolejowy pokazuje wyraźnie, że kwalifikacje pracowników muszą być ściśle powiązane ze stanowiskiem pracy, ale jednocześnie elastyczne i otwarte na zmiany. Coraz większą rolę odgrywa kształcenie ustawiczne, szkolenia oraz podnoszenie kwalifikacji w trakcie kariery zawodowej. Jest to szczególnie ważne w kontekście interoperacyjności, ponieważ pracownicy kolei muszą znać wspólne europejskie przepisy i standardy. Jak zauważa UTK w swoim sprawozdaniu, „przyszłość kolei zależy nie tylko od inwestycji infrastrukturalnych, lecz także od jakości i kompetencji kadry”.

Jednocześnie sektor kolejowy mierzy się z wyzwaniami o charakterze demograficznym i strukturalnym. Postępujący proces wymiany pokoleniowej, związany z osiąganiem wieku emerytalnego przez znaczną część doświadczonych pracowników, prowadzi do stopniowego ograniczania dostępności kadr posiadających rozległą wiedzę praktyczną, szczególnie na stanowiskach technicznych oraz bezpośrednio związanych z prowadzeniem i bezpieczeństwem ruchu kolejowego. Tendencje te zbiegają się w czasie z realizacją szerokiego programu inwestycyjnego obejmującego modernizację infrastruktury kolejowej oraz wdrażanie zaawansowanych technologicznie systemów sterowania i zarządzania ruchem, co wiąże się ze zwiększonym zapotrzebowaniem na odpowiednio przygotowanych pracowników, radzących sobie zarówno z podstawowymi wyzwaniami technicznymi, jak i z postępującą cyfryzacją procesów eksploatacyjnych i utrzymaniowych

W rezultacie obserwowany jest stopniowy wzrost wyzwań kadrowych w sektorze kolejowym, który przekłada się na potrzebę dalszego dostosowywania systemu kształcenia zawodowego i technicznego do zmieniających się warunków. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają działania ukierunkowane na pozyskiwanie nowych kadr, zwłaszcza wśród młodszych grup wiekowych, a także rozwijanie atrakcyjnych i elastycznych ścieżek kariery. Ścieżki te powinny sprzyjać łączeniu tradycyjnych kompetencji kolejowych z nowymi kwalifikacjami technologicznymi, odpowiadającymi na potrzeby stopniowo modernizującego się sektora. Tym samym modernizacja rynku pracy w kolejnictwie, obejmująca dostosowanie systemów edukacji, szkolenia oraz doskonalenia zawodowego do obecnych i przyszłych uwarunkowań, stanowi istotny element wspierający długofalową stabilność i rozwój sektora, przy jednoczesnym uwzględnieniu celów polityki zrównoważonego rozwoju.

Tabela nr.1 Kluczowe stanowiska w kolejnictwie wymagające kompetencji interoperacyjnych

Źródła:

1.System ERTMS jako podstawa interoperacyjności kolei — opisuje ETCS i GSM-R oraz ich znaczenie dla sterowania ruchem i bezpieczeństwa.

https://utk.gov.pl/pl/interoperacyjnosc/ertms/14871,Wymagania-ERTMS.html

2. Wdrożenie GSM-R na polskiej sieci kolejowej — pokazuje rozwój cyfrowej łączności kolejowej i związane z tym kompetencje techniczne.

UTK – Łączność cyfrowa GSM R

https://utk.gov.pl/pl/interoperacyjnosc/ertms/gsm-r-1/lacznosc-cyfrowa-gsm-r/21532,Lacznosc-cyfrowa-GSM-R-na-polskiej-sieci-kolejowej.html

3. Zasady instalacji i weryfikacji ETCS i GSM-R — źródło dotyczące testów kompatybilności, certyfikacji i interoperacyjności taboru.

https://utk.gov.pl/pl/aktualnosci/17447%2CZasady-instalacji-i-weryfikacji-ETCS-i-GSM-R-na-taborze-kolejowym.html

4. Oferta pracy dotycząca interoperacyjności i certyfikacji w PKP Polskie Linie Kolejowe — potwierdza istnienie stanowisk związanych z TSI, interoperacyjnością i certyfikacją.

5. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 11 stycznia 2021 r. w sprawie pracowników zatrudnionych na stanowiskach bezpośrednio związanych z prowadzeniem i bezpieczeństwem ruchu kolejowego oraz prowadzeniem określonych rodzajów pojazdów kolejowych (Dz.U. 2021 poz. 101)

6. Kierunek cyfryzacja: ERTMS dla polskiej kolei, „Rynek Kolejowy”, 12.12.2024, https://www.rynek-kolejowy.pl/wiadomosci/kierunek-cyfryzacja-ertms-dla-polskiej-kolei-121572.html

7. Cyfrowa kolej w Polsce: inwestycje, systemy i bezpieczeństwo przyszłości, https://mikrokontroler.pl/2025/04/14/cyfrowa-kolej-w-polsce-inwestycje-systemy-i-bezpieczenstwo-przyszlosci/

8. National Transport Commission, Future Skills Framework, https://www.ntc.gov.au/sites/default/files/assets/files/NTC%20NRAP%20Future%20Skills%20Framework.pdf

9. National Skills Academy for Rail, Annual Rail Workforce Survey 2024,

https://www.nsar.co.uk/wp-content/uploads/2024/11/ONLINE-Annual-Workforce-Survey-2024-compressed.pdf

10. Zuzanna Rabinek, Następna stacja: cyfryzacja, https://raportkolejowy.pl/nastepna-stacja-cyfryzacja/